PAP

FST wsparł transformację regionów węglowych, ale jego likwidacja po

FST wsparł transformację regionów węglowych, ale jego likwidacja po 2027 r. grozi luką w finansowaniu, brakiem nowych projektów i przerwaniem rozpoczętych działań - raport IBS i PZS (MediaRoom)

Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) stał się jednym z kluczowych narzędzi wspierających polskie regiony węglowe. Ale jego brak po 2027 r. może osłabić zdolność państwa i samorządów do łagodzenia społecznych i gospodarczych skutków odchodzenia od węgla - wynika z raportu Instytutu Badań Strukturalnych przygotowanego na zlecenie Polskiej Zielonej Sieci. Autorzy rekomendują utrzymanie wsparcia dedykowanego dla regionów węglowych także w kolejnej perspektywie finansowej UE.

<a href="https://zielonasiec.pl/wp-content/uploads/2026/06/Transformacja-regionow-weglowych-w-toku_IBS_PZS_2026.pdf">Raport "Transformacja regionów węglowych w toku. Rola Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji"</a> analizuje wykorzystanie środków FST (w obecnej perspektywie finansowej Polska otrzymała zeń 3,8 mld euro) w pięciu obszarach objętych wsparciem: województwie śląskim, Wielkopolsce Wschodniej, Małopolsce Zachodniej, subregionie wałbrzyskim oraz regionie bełchatowskim. Analiza obejmuje projekty z podpisanymi umowami według stanu na 1 marca 2026 r.

Z raportu wynika, że wartość projektów objętych analizą przekroczyła 17,5 mld zł, z czego 10,5 mld zł stanowiło dofinansowanie z FST. Wsparcie objęło ok. 97,5 tys. osób, a realizowane projekty mają umożliwić utworzenie tysięcy miejsc pracy.

Autorzy wskazują, że FST nie jest wyłącznie narzędziem inwestycji w energetykę czy odtwarzanie zdegradowanego środowiska. Z raportu wynika, że środki funduszu wspierają znacznie szerszy katalog działań: od rozwoju przedsiębiorczości i infrastruktury biznesowej, innowacji, cyfryzacji MŚP, przez szkolenia, przekwalifikowanie pracowników, doradztwo zawodowe, edukację dorosłych i działania przeciwdziałające wykluczeniu społecznemu, po modernizację budynków, poprawę efektywności energetycznej, rozwój OZE i systemów ciepłowniczych. FST pomaga samorządom finansować rekultywację terenów poprzemysłowych, adaptację do zmian klimatu, zieloną i niebieską infrastrukturę, czysty transport miejski oraz infrastrukturę rowerową. Osobną kategorią są działania instytucjonalne: przygotowanie, wdrażanie, monitoring i ewaluacja programów oraz wzmacnianie potencjału samorządów, beneficjentów i partnerów odpowiedzialnych za prowadzenie transformacji.

"FST uruchomił w regionach wiele ważnych procesów. Oczywiście, sam Fundusz samodzielnie nie rozwiąże wszystkich problemów regionów odchodzących od węgla, ale jest to instrument, który powinien być kontynuowany. Transformacja to nie siedmioletni proces, obliczony na jedną perspektywę finansową Unii Europejskiej. To proces, który rozkłada się na o wiele więcej lat i dlatego potrzebuje stabilności finansowania, żeby projekty już rozpoczęte nie zostały przerwane. Państwo powinno wziąć za niego odpowiedzialność. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej powinno uwzględnić potrzebę kontynuowania transformacji regionów węglowych i wyasygnować na to środki w Planie Partnerstwa Krajowego i Regionalnego - wyjaśnia Jan Frankowski, współautor raportu z Instytutu Badań Strukturalnych.

Wiele regionów, każdy inny

Raport zwraca uwagę na silne zróżnicowanie regionalne transformacji. W województwie śląskim głównym wyzwaniem jest długotrwałe wygaszanie kopalń i ograniczanie skutków społecznych restrukturyzacji. W Wielkopolsce Wschodniej i regionie bełchatowskim kluczowe jest przygotowanie alternatyw dla gospodarek opartych na dominującym kompleksie energetyczno-górniczym. W subregionie wałbrzyskim i Małopolsce Zachodniej większe znaczenie mają rewitalizacja zdegradowanych terenów pokopalnianych, adaptacja społeczna do nadchodzących zmian i modernizacja lokalnej gospodarki.

Raport wskazuje, że specjalny fundusz dla regionów węglowych nie gwarantuje jeszcze sprawiedliwego rozkładu wsparcia wewnątrz tych regionów. Autorzy wskazują, że często koncentruje się ono w silniejszych ośrodkach administracyjnych i gospodarczych (jak Katowice), a nie zawsze w powiatach bezpośrednio związanych z górnictwem, tych najmocniej narażonych na skutki odchodzenia od węgla (np. Jastrzębie Zdrój, powiat wodzisławski, czy bełchatowski dostają mniejsze wsparcie niż powinny). Dlatego przyszłe finansowanie transformacji powinno lepiej uwzględniać rzeczywistą skalę ryzyk: utratę miejsc pracy, spadek dochodów samorządów, osłabienie lokalnych łańcuchów dostaw czy wyzwania związane z adaptacją lokalnej gospodarki.

Według autorów raportu, w kolejnej perspektywie finansowej Unii, przy planowaniu wydatków, konieczne jest dokładniejsze monitorowanie terytorialnego rozkładu środków i premiowanie projektów odpowiadających na realne potrzeby obszarów najbardziej narażonych na trwałe skutki transformacji. To kluczowe dla lokalnych rynków pracy w powiatach i gminach tracących dochody z sektora węglowego.

Widmo braku FST

Niestety, w projekcie unijnego budżetu na lata 2028-2034, zamiast wzmocnienia regionalnego ukierunkowania środków, mamy likwidację FST, co może oznaczać jeszcze większą koncentrację pieniędzy na poziomie krajowym lub w lokalnych centrach administracyjnych. To z kolei grozi przerwaniem działań osłonowych i inwestycyjnych w momencie, gdy część najtrudniejszych skutków społecznych i gospodarczych transformacji dopiero się ujawni.

"Sprawiedliwa transformacja nie może utknąć w martwym punkcie. W polskim sektorze węglowym wciąż pracuję ok. 70 tysięcy osób. Wokół kopalń i elektrowni funkcjonują całe lokalne ekosystemy gospodarcze: firmy usługowe, podwykonawcy, szkoły branżowe, transport, handel i samorządy zależne od wpływów podatkowych dużych zakładów. Jednak zapotrzebowanie na węgiel będzie systematycznie spadać. Trudne momenty jeszcze nadejdą. Bez dedykowanych bezpośrednio do powiatów węglowych pieniędzy po 2027 r., regiony te mogą zostać z przerwanymi inwestycjami i niedokończoną transformacją" - mówi Alina Pogoda, specjalistka ds. sprawiedliwej transformacji w Polskiej Zielonej Sieci.

Autorki i autorzy raportu rekomendują utrzymanie ukierunkowanego wsparcia dla regionów transformacji po wygaszeniu FST, wzmacnianie zdolności samorządów do prowadzenia złożonych projektów, większe premiowanie współpracy ponadlokalnej oraz powiązanie inwestycji infrastrukturalnych z trwałymi celami społecznymi i gospodarczymi. Podkreślają też, że wsparcie powinno promować nie tylko "zielone" miejsca pracy, ale przede wszystkim stabilne zatrudnienie w lokalnych gospodarkach - także w MŚP, usługach, przemyśle i sektorze publicznym.

"W ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji wydatkujemy środki przede wszystkim na wsparcie przedsiębiorczości i tworzenie nowych miejsc pracy. Realizujemy projekt Obserwatorium Obszaru Transformacji, który dopiero się rozkręca i polega na zdefiniowaniu pilnych potrzeb regionu oraz określeniu projektów strategicznych na kolejną perspektywę finansową. Działania, które będą realizowane skierowane są do mieszkańców, jednostek samorządu i przedsiębiorców. Jesteśmy na początku tego procesu, dlatego zależy aby fundusz był przedłużony na kolejne lata" - mówi Barbara Grymm, Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego.

W raporcie wskazano, że likwidacja FST i przeniesienie wsparcia do ogólnokrajowych bądź wojewódzkich programów, bez ukierunkowania środków do odchodzących od węgla powiatów, mogą sprawić, że regiony górnicze będą konkurować o pieniądze z innymi obszarami kraju. Brak środków jasno dedykowanych dla terenów transformacji grozi osłabieniem finansowania działań związanych z rynkiem pracy, rewitalizacją zdegradowanych przez przemysł wydobywczy terenów, adaptacją społeczną i lokalną odpornością na problemy gospodarcze.

"Wiążemy nadzieje z procesem sprawiedliwej transformacji, że będzie on realizowany w ramach przyszłej perspektywy unijnej, że nastąpi ułatwienie procedur korzystania z tych środków i rzeczywiście trafią one do samorządów, które najbardziej ich potrzebują. Te środki są bardzo potrzebne do zagospodarowania terenów po zamkniętych już kopalniach i przygotowanie ich pod szeroko rozumiane inwestycje, pod nowy przemysł i tworzenie miejsc pracy w miejsce likwidowanych zakładów" - uważa Andrzej Matusiak, wiceprezydent Jastrzębia Zdroju.

Podczas prezentacji raportu Polska Zielona Sieć przypomniała, że w maju wraz z samorządami i organizacjami społecznymi <a href="https://zielonasiec.pl/2026/05/29/sprawiedliwa-transformacja-nie-moze-utknac-w-martwym-punkcie/">zaapelowała</a> do premiera Donalda Tuska oraz ministrów odpowiedzialnych za klimat, energię i fundusze europejskie o zajęcie jednoznacznego stanowiska w negocjacjach nad budżetem UE na lata 2028-2034. Sygnatariusze listu postulują utworzenie nowego, dedykowanego mechanizmu wsparcia dla regionów przechodzących transformację, który zapewni kontynuację finansowania dla obszarów już objętych pomocą oraz umożliwi objęcie wsparciem regionów dotychczas pominiętych ze względu na zbyt mgliste daty odejścia od węgla, m.in. Zagłębia Turoszowskiego czy Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

Co dalej?

We wnioskach końcowych autorzy i autorki raportu podkreślają, że sprawiedliwa transformacja powinna być traktowana jako długofalowa polityka rozwoju regionalnego, a nie jednorazowy program inwestycyjny. Jej powodzenie zależy od stabilnego finansowania, przewidywalnych zasad, współpracy samorządów i państwa oraz od tego, czy środki rzeczywiście trafią do miejsc najbardziej narażonych na skutki odchodzenia od węgla.

"Polskie regiony odchodzące od węgla nie mogą zostać pozostawione same sobie, bo to przepis na katastrofę, którą przerabialiśmy na przykład w Wałbrzychu na przełomie wieków. Apelujemy, żeby rząd zaczął aktywniej zabiegać o kontynuację wsparcia dla regionów węglowych z Funduszy Europejskich. Potrzebna jest wola polityczna i roztropnie prowadzone negocjacje w Brukseli" - podsumowała inaugurację raportu Alina Pogoda, specjalistka ds. sprawiedliwej transformacji w PZS.

Źródła robocze: <a href="https://zielonasiec.pl/wp-content/uploads/2026/06/Transformacja-regionow-weglowych-w-toku_IBS_PZS_2026.pdf">raport IBS/PZS</a> wskazuje m.in. skalę projektów, liczbę osób objętych wsparciem, tysiące planowanych miejsc pracy oraz rekomendacje dotyczące utrzymania wsparcia dedykowanego bezpośrednio regionom odchodzącym od węgla oraz tworzenia stabilnych miejsc pracy. <a href="https://zielonasiec.pl/2026/05/29/sprawiedliwa-transformacja-nie-moze-utknac-w-martwym-punkcie/">List PZS, samorządowców i organizacji społecznych</a> do premiera dotyczy zapewnienia finansowania sprawiedliwej transformacji regionów węglowych w Wieloletnich Ramach Finansowych UE 2028-2034, wskazuje na 3,8 mld euro dla Polski w obecnej perspektywie oraz ryzyko braku analogicznego instrumentu po 2027 r.

Źródło informacji: Polska Zielona Sieć

UWAGA: Za materiał opublikowany przez redakcję PAP MediaRoom odpowiedzialność ponosi jego nadawca, wskazany każdorazowo jako "źródło informacji".